Niçin Damar Giriş Yolu Gereklidir?

Böbrek makinasıyla diyaliz(hemodiyaliz) tedavisi uygulanan hastaların, yüksek kan akımı sağlayabilen bir damar giriş yoluna ihtiyacı vardır. Damar giriş yolu için ideal yöntem Fistül (Arteriovenöz fistül ) dür. Diğer yöntemler ise yapay damar (greft)  ve kataterlerdir.

Böbrek Yetmezliği tanısıyle takip edilen hastalarda, hemodiyaliz öncesi ( yaklaşık 3-4 ay önce)  Fistül operasyonu yapılmalıdır. Bu şekilde hemodiyaliz gereksinimi olduğunda hastaya katater takılması gerekmeden, rahat bir şekilde diyalize başlanabilir.

Fistül Ameliyatı nasıl  yapılır?

Fistül operasyonu ameliyathane şartlarında lokal anestezi altında yapılır. Lokal anestezi genellikle, çok az ağrı hissiyle operasyon yapılmasına imkan tanır. Fistül ameliyatı hayati tehlike oluşturma ihtimali çok az olmakla birlikte, böbrek yetmezliğinin ve hastada bulunan diğer rahatsızlıklara ( diabet, koroner arter hastalığı, ritm bozukluğu vb.)  bağlı, genel durum bozukluğu, hayati tehlike oluşturabilir.

Operasyon sırasında  el bileğinde veya dirsekte atardamar ile toplardamar birleştirilir. Böylece  atardamardaki kan akımı 15-30 kat artar ve kanın büyük kısmı  doğrudan toplardamara geçer. Operasyon süresi yarım saat ile 3 saat arasında değişebilir.

Hastalar operasyon sonrası en az 2-3 saat, kanama, erken tıkanma gibi sorunları yakından izlemek amacıyle hastanede gözlem altında tutulur. Hastaların operasyon sonrası  8-12 saat  elini kullanmaması kanama riskini azaltmak açısından önemlidir.

Hastalara operasyondan sonrası günden itibaren fistül geliştirici eksersizler önerilmektedir.

Hastalara  10 gün kadar  günaşırı pansuman yapılması uygundur.

Hemodiyalize girmek için fistülün alternatifleri nelerdir ?

Katater: Plastik malzemeden özel olarak imal edilmiş, kasıktan, boyundan veya omuzdan  büyük bir damara takılan materyeldir.  Geçici ve kalıcı katater olmak üzere ikiye ayrılır.

Geçici kataterler özelliğine göre kısa süreli kullanım için (1 hafta ile 1 ay arasında) uygundur. Fistülün olgunlaşması için  1-3 ay kadar süre gerektiği için bu sürede geçici kataterle girilmesi tercih edilir.

Kalıcı katater ise fistül ve yapay damar (greft) şansı bulunmayan hastalara, uzun süreli kullanım planlanarak takılan kataterlerdir.

 Katater uygulamasının sakıncaları  enfeksiyon riski, kısa sürede tıkanması, takılırken oluşabilecek kalp akciğer ve damar yaralanmaları riski,  kataterin devamlı yerinde kalması ile günlük yaşamında kısıtlama  yaratması ve yeterli diyaliz yapılamamasıdır.

Yapay damar(Greft) : Hastanın fistül şansını kaybettiği veya damar yapısının fistüle uygun olmadığı durumlarda kullanılan bir tekniktir. Yapay damarın  teknik olarak uygulanması daha zor ve ekonomik olarak daha masraflıdır. Yapay damarın ömrü fistüle göre daha az olup, ayrıca komplikasyon ( pıhtı oluşumu, enfeksiyon , damar genişlemesi vb.) oranı daha yüksektir.

Hemodiyalize giriş yolu için hangi tekniğin  uygun olduğu konusunda  hasta, nefrolog ve damar cerrahının ortak değerlendirmesi ile karar verilmelidir.

Fistül ameliyatının başarısı nedir ve başarıyı etkileyen faktörler nelerdir?

Fistül ameliyatının başarısı %70-95 arasında değişebilmektedir. Fistül ameliyatının başarısızlığı veya yeterli akım oluşmaması halinde tekrarlayan girişimler gerekebilir. Damar cerrahınız tarafından ilk muayenede damar yapılarınız muayene ile değerlendirilir. Muayenede damar yapıları yetersiz görülen hastalardan bazı tetkikler ( Renkli Doppler USG, Venografi, Anjiografi vb.) istenebilir. Bu tetkikler nereden ve  nasıl bir operasyonun yapılması gerektiği, operasyonun başarı şansı hakkında damar cerrahınıza fikir verir.

Fistül operasyonlarında  başarıyı etkileyen üç faktör  vardır:

1)       Atardamarın kalitesi:  Atardamar kireçsiz ve yeterli kan akımını sağlayabilecek derecede genişlemeye uygun esnek yapıda olmalıdır.  Şeker hastalarında, ileri derecede yaşlı ve damarlarında kireçlenme öyküsü bulunanlarda bu sebeple başarı şansı daha azdır.

2)       Toplardamarın kalitesi:  Ameliyat için uygun genişlikte toplardamar bulunması gerekir. Ayrıca toplardamar sisteminde tıkanma olmamalıdır.  Şeker hastalarında ve bayanlarda  bu damar yapısı daha az gelişmiş olabilir. Ayrıca fistül planlanan koldan gereksiz enjeksiyon ve katater uygulamaları damar yapısını bozarak fistül kalitesini ve başarısını etkiler. Böbrek yetmezliği tanısıyle izlenen ve hemodiyaliz hastalarında her iki kol damarları korunmalıdır. Mümkün olduğunca kan almak ve ilaç-sıvı vermek için el sırtındaki  veya ayaktaki damarlar tercih edilmelidir.

3)       Cerrahi teknik ve tecrübe: Bu ameliyat bu konuda deneyimli ve ameliyatın yaratabileceği sorunları giderebilecek damar cerrahisi eğitimi almış kişiler tarafından yapılmalıdır. Hastada el bileğinde yapılan başarılı operasyonlar yıllarca ve rahat bir şekilde kullanım sağlar. Hastanın en fazla 4-6 kez fistül denemesine şansı vardır. Bu şansın en uygun şekilde kullanılması çok önemlidir. Hasta fistül şanslarını kaybettikten sonra çok zor ve riskli operasyonlara ihtiyaç duyar. Bu sebeple damar yolu operasyonlarının, bu konuda tecrübeli kişiler tarafından yapılmasına gayret sarfedilmelidir.

Fistül operasyonunun yaratabileceği sorunlar nelerdir?

Tıp biliminde ve dolayısıyle damar cerrahisinde her girişimin yaratabileceği bazı sorunlar vardır. Bu sorunlar nadir görülsede hastanın önceden bilgi sahibi olması tedaviye katkı açısından önemlidir. Fistülün yaratabileceği başlıca sorunlar şunlardır:

1)       Kanama : Ameliyattan sonra az miktarda bir sızıntı olabilir. Bu durumda pansumanı değiştiriniz ve steril gazla fistül üzerine hafifçe bastırınız. Aşırı kanamalarda ise paniğe kapılmayınız ve fistül üzerine kanamayı durduracak derecede baskı uygulayarak   hastaneye  başvurunuz.

2)       Tıkanma: Fistülde kanın pıhtılaşmasına bağlı  tıkanma oluşabilir. Çalışan fistülün tıkanması durumunda ilaç tedavisi veya cerrahi müdahale ile fistül tekrar açılabilir. Bu konuda ilk 24-48 saat içinde müdahale yapılması önemlidir.

Önemli Not: Fistül yapılan her hasta fistülünün çalışıp çalışmadığını izlemelidir. Çalışan fistülde titreşim ( thrill ) hissedilir. Titreşimin kaybı durumunda kesinlikle doktorunuza danışınız .

3)       Enfeksiyon: Fistül bölgesinde  yara enfeksiyonu görülebilir.          

4)       Kolda  kalınlık artışı (Ödem) : Damar sistemi yapılan işlem sebebiyle yüksek basınca maruz kaldığı için kolda bir miktar ödem beklenir.

5)       Fistül akımının yetersiz veya aşırı olması: Yetersiz çalışan fistüllerle diyaliz makinesı yeterli hızda çalışamadığı için yeterli diyaliz olmaz. Aşırı yüksek çalışan fistüller ise kalbi yorduğu için kalp yetmezliği oluşturabilir. Bu durumlarda  fistülün tekrar açılması, kapatılması veya tamiri gerekebilir.

6)       Elde dolaşım bozukluğu: Fistül ele giden kan miktarının azalmasına yol açabilir. Bu damar ağı yetersiz kişilerde, özellikle diyaliz esnasında olmak üzere ağrı, elde soğuma, morarma, hareketlerde azalma gibi şikayetlere sebep olur. Bu şikayetler fistülün kullanımını imkansız hale getirebilir. Bazı hastalarda bu fistüllerin  kapatılması gerekebilir. Uygun şekilde ve zamanında müdahale edilmezse parmakların ve elin çok nadirde olsa kaybına yolaçabilir. 

7)       Damar Genişlemesi (anevrizma) :Zamanla fistül yapılan koldaki damar yapıları genişler. Bu genişlemeler ileri dereceye vardığında tehlike yaratabileceği için müdahale gerekebilir.

8)       Sinirsel bozukluklar:Damar yapılarının sinirler üzerine baskısı  veya operasyonun sinirler üzerindeki etkisine  bağlı oluşabilir.

ÖNERİLER

l        Her hasta fistülün çalıştığını kontrol etmelidir. Fistülde titreşim azaldığında veya kaybolduğunda doktorunuza başvurunuz.

l        Fistüllü kolun temizliğine önem veriniz. Dializ günü sabahı kolunuzu sabunla iyice yıkayınız .

l        Fistül hemşire tarafından kullanılırken iğne yerleri değiştirilmelidir. Bu iğnenin yaptığı hasarın düzelmesi gerekli süreyi  sağlar. Böylece fistülün uzun süre kullanılma şansını arttırır.  Hemşirenize iğne girişlerinin değişmesi konusunda  destek veriniz.

l        Doktorunuz önerdiği şekilde fistüllü kol ile eksersiz yapınız.

l        Aşırı tansiyon düşmesinden sakınınız. Bayılma, başdönmesi  veya düşme sonrası fistülünüzü kontrol ediniz.

l        Fistüllü kolunuzdan tansiyon ölçtürmeyiniz.

l        Fistüllü koldaki damarlar ilaç verilmesi, serum takılması ve kan alınması için kullanılmamalıdır.

l        Kolunuzu sıkan kıyafetler giymeyiniz.

l        Fistüllü kol üzerine yatmayınız.

l        Fistüllü kol ile çok ağır işler yapmayınız.

l        Kesici ve delici aletler kullanırken çok dikkatli olunuz. Kolunuzu her türlü travmadan koruyunuz. Kolunuza yönelik bir kesi veya çarpmada aşırı kanamalar oluşabilir.

l        Kanama durumunda kanama üzerine baskı uygulayarak en yakın hastaneye başvurunuz .

l        Fistülünüzü, belirli aralarla, bu konuda tecrübeli damar cerrahlarınca, kontrol ve muayene edilmesini sağlayınız.

l        Sigara içmeyiniz.

Sonuç olarak fistül, bazı sorunlar içerebilse de  hemodiyaliz hastası için en kolay, konforlu ve tercih edilen damar giriş yoludur. Fistülünüzü ve damaryollarınızı  sizin yaşam kaliteniz ve sürenizi etkileyen bir organınız olarak görünüz. Onu her türlü kaza ve olumsuz etkenlerden koruyunuz.

                                                                                                      Geçmiş Olsun Dileklerimizle....